مقدمه
محدوده گردشگرى ارسباران
ضرورت اجراى طرح
آشنايى اجمالى با برخى از جاذبه‌هاى تاريخى و طبيعى
پروژه‌هاى مشخص اجرايى

از ابتدای پيروزی انقلاب اسلامی، ايجاد تحول در نظام اداری کشور و نيل به نظام مطلوب، صحيح و کارآمد در جهت تسريع در حل و فصل امور، تسهيل در اجرای برنامه های توسعه و ارائه خدمات موردنياز به مردم با کيفيت مطلوب، همواره مورد تاکيد مقامات و مسئولين کشور بوده است. در سالهای اخير کوشش های مختلفی در جهت تحول در نظام اداری در دستگاههای دولتی گام های مثبتی در اين جهت برداشته شده است. در اين ارتباط بمنظور ايجاد تحرک و پويايی لازم در نظام اداری کشور و انسجام بخشيدن به اقداماتی که با هدف کارآمد نمودن نظام اداری انجام می پذيرد و بر اساس بررسی و تحليل گذشته و ترسيم وضعيت آينده اين نظام، برنامه تحول در نظام اداری تنظيم و در جلسه مورخ ۱۸/۱/۱۳۸۱ هيئت محترم وزيران مورد تصويب قرار گرفت. از آنجا که يکی از مقوله های سنجش کارآمدی نظام اداری، ميزان رضايت مندی مردم از خدمات ارائه شده توسط دستگاههای دولتی می باشد، بمنظور ايجاد ساز و کارهای لازم در ارائه خدمات مطلوب و موثر به مردم و برخورد مناسب کارکنان با مراجعين و نهادينه شدن موضوع رضايتمندی ارباب رجوع در دستگاههای دولتی برنامه (( ارتقائ و حفظ کرامت مردم در نظام اداری )) به عنوان يکی از برنامه های هفتگانه تحول اداری منظور گرديد و جزئيات آن در جلسه مورخ ۲۵/۱/۱۳۸۱ شورای اداری کشور مورد تصويب قرار گرفت و مصوبه مربوط تحت عنوان طرح به دستگاههای دولتی ابلاغ شد اهم اهداف اين طرح بشرح ذيل قابل ذکر می باشد:

منطقه ارسباران در شمال غربى آذربايجان‌شرقى مشتمل بر چهار شهرستان اهر، کليبر، ورزقان و جلفا، يکى از سحرانگيزترين مناطق کشور و جلوه‌گاه شکوه طبيعت در سرزمين اسلامى ايران است. کوههاى صعب‌العبور و سر به آسمان کشيده ارسباران موجب شده است که اين منطقه، سالهاى متمادى بافت طبيعى خود را حفظ کرده و چهره استوارش از گزند حوادث روزگار مصون بماند.
ارسباران به خاطر وجود کوههاى سرسبز، جنگل‌هاى زيبا، مراتع غنى و رودهاى پرآب، از زيبايى دل‌انگيزى برخوردار است و مى‌توان گفت کانون تجمع زيبايى، شکوه و عظمت طبيعت، قدمت تاريخى، تنوع گونه‌هاى گياهى و جانورى است. جنگل‌هاى ارسباران با ۱۳۰ هزار هکتار وسعت که از شهرت جهانى برخوردار است در مناطق کليبر، ميشه‌پاره، منجوان شرقى و غربى، ديزمار شرقى و کيوان گسترده شده و داراى بيش از ۱۸۰ گونه درختى و درختچه‌اى است. بخشى از جنگل‌هاى اين منطقه با وسعت ۷۸ هزار و ۵۶۰ هکتار در محدوده شهرستان کليبر قرار دارد و در سال ۱۹۷۶ در شمار اندوختگاههاى زيست کره برنامه انسان و کره مسکون (MAB) قرار گرفته، محل انحصارى رويش گونه‌هاى نادرى از گياهان و يگانه زيستگاه يکى از نادرترين پرندگان به نام سياه خروس است.
 

همچنين پناهگاه و جنگل معروف آنزا در شهرستان کليبر با گونه‌هاى مختلف حيات وحش نيز از سوى اين برنامه وابسته به سازمان ملل، به عنوان يکى از مناطق جنگلى ارزشمند جهان معرفى شده است. مراتع ارسباران با ۶۷۴۰۰ هکتار وسعت علاوه بر اينکه رويشگاه گونه‌هاى متنوع گياهى است مهمترين منبع تغذيه دام عشاير منطقه محسوب مى‌شود. پوشش گياهى مراتع ارسباران بسيار متنوع است به طورى که بيش از ۷۵۵ گونه آن فقط در منطقه حفاظت شده شناسايى شده است.

به استناد آثارى که اخيرا در مناطق سونگون و ليقان کشف شده ارسباران مهد تمدن انسانها در دوران پيش از تاريخ بوده و به گواهى آثار بسيارى که از دوره‌هاى مختلف تاريخى از انسانهاى اوليه و همچنين سنگ نوشته‌ها در اين سرزمين به يادگار مانده، منطقه‌اى است که ريشه در اعماق تاريخ دارد و در زمانهاى دور شاهد جريان زندگى و تحولات تاريخى بوده است.

برخى از بناها و آثار به يادگار مانده از دورانهاى پيش در منطقه ارسباران عبارتند از: مجموعه تاريخى ـ فرهنگى آرامگاه شيخ شهاب‌الدين اهرى، بازار اهر، مسجد جامع اهر يادگار دوره سلجوقيان و اتابکان آذربايجان، قلعه کلهر، قلعه چوشون، قلعه بابک و دهها اثر تاريخى ـ فرهنگى ديگر که داراى ارزشهاى فرهنگى و تاريخى در سطح جهانى هستند.

الف: با اجراى اين طرح زيربناهاى لازم براى حضور سرمايه بخش خصوصى فراهم مى‌شود.
ب: محور يادشده به عنوان ويترين ارزشهاى معمارى و فرهنگى جمهورى اسلامى ايران در مرکز توجه کشورهاى همجوار قرار گرفته و قسمتى از گردشگران آن کشورها را جلب مى‌کند.
ج: آماده‌شدن اين طرح و بهره‌بردارى از آن اشتغال فوق‌العاده چشمگيرى در سطح استان ايجاد کرده و با فعال‌شدن آن فرآيند شگرفى در نرخ اشتغال بوجود خواهد آمد.
د: مهمترين ويژگى اين ناحيه استقرار آن در مناطق حاشيه‌اى استان است. اين محدوده قسمتهايى از شهرستانهاى اهر، ورزقان، کليبر و جلفا را دربر مى‌گيرد که جزء مناطق کمتر توسعه يافته و محروم استان بوده و گردشگرى، اصلى‌ترين و مهمترين محور توسعه آنها قلمداد مى‌شود.

سياستها و خط مشى‌هاى اجرائى:
الف: ايجاد راههاى دسترسى مطمئن به آثار و جاذبه‌هاى مهم تاريخى و طبيعى محدوده
ب: تعيين مناطق ويژه در محيطهاى جنگلى و حفاظت شده به منظور ايجاد تاسيسات مناسب رفاهى و استراحتگاهى گردشگران
ج: مرمت اساسى کليه آثار واقع در محور به منظور اعطاى کاربريهاى جديد گردشگرى از قبيل اقامتگاه، نمازخانه، رستوران، دفتر توريستى، و... به فراخور حال و معرفى آنها به عنوان اثر صرف تاريخى
د: استفاده حداکثر از محيط‌هاى طبيعى و جنگل براى ايجاد استراحتگاههاى موقت و چند روزه از طريق ايجاد سکوهاى چادر و سازه‌هاى لازم با مصالح هماهنگ با محيط
ساير خط مشى‌هاى اجرايى که ارتباط غير مستقيم ولى در عين حال مؤثر در منطقه حفاظت شده ارسباران دارد شامل توجه به نظام آمارى و اطلاع رسانى و پژوهش و تحقيقات در زمينه‌هاى ديرينه‌شناسى و ... و ايجاد موزه‌هاى تخصصى و مديريت ارزشهاى ميراث فرهنگى است.


آشنايى اجمالى با برخى از جاذبه‌هاى تاريخى محدوده
 

خاروانا مرکز بخش خاروانا هم از جهت طبيعى به علت قرار گرفتن در دره‌هاى کوهستانى کامتال، ايرى‌داغ. کيامکى و سلطان جهان و آبهاى گوارايش و هم از جهت تاريخى به علت سابقه آبادانى و اهميت سوق‌الجيشى آن، در دوران سلجوقيان، مغول، صفويه و جنگهاى ايران و روس يکى از مهم‌ترين روستاهاى آذربايجان است.

مسجد جامع خاروانا شامل سر درب و گنبد خانه مى‌گردد. گنبد رفيع آن بر فراز چهارپايه و طاق آجرى است. ديوارهاى جانبى و پايه‌ها از سنگ لاشه ساخته شده و طاقها و گنبد آجرى است. کتيبه‌هاى مرمر سر درب تاريخ احداث اين بنا را به دوره صفويه و به موجب کتيبه ديگرى اين مسجد در دوره قاجاريه مرمت شده است.

منطقه‌اى در نوار مرزى ارس که به دوزال و کردشت معروف است يکى از قطبهاى مهم فرهنگى آذربايجان محسوب مى‌شود امامزاده شعيب دوزال در روستاى دوزال واقع در ۲۰ کيلومترى شمال خاروانا بر فراز کوهى قرار گرفته که مشرف به رود ارس و مرز جمهورى آذربايجان مى‌باشد ظواهر امر نشان مى‌دهد که مربوط به اواخر قرن هفتم (دوره ايلخانى) ميباشد.

بنا، بصورت برج هشت ضلعى آجرى بلندى است که بر قاعده سنگى استوار گرديده و در هر ضلع طاقنماى بلند با طاق و جناغى به چشم مى‌خورد. ستون هشت پر آجرى در قسمت ميانى سردابه بار سقف را به دوش مى‌کشد. به فاصله ۵/۲ کيلومترى از روستاى دوزال و در کنار رودخانه ارس روستاى کردشت واقع است. حمام کردشت در ميان باغ بزرگ کردشت قرار دارد که ورود به آن احتمالاً از پشت‌بام صورت مى‌گرفته و توسط ۱۱ پله به هشتى اول و سپس به سربنيه راه مى‌يابد. اين هشتى به ابعاد ۵/۳ � ۵/۳ و ارتفاع ۵/۴ متر بصورت هشت پر است.

سربنيه حمام به شکل هشت ضلعى به اضلاع ۵/۳ و ارتفاع ۵/۸ متر مى‌باشد که گنبد بزرگ آن بر روى جرزها و هشت ستونى سنگى هشت پر استوار شده است.

گنبد سربنيه داراى کاربنديهاى جالب مزين به آهک‌بريهاى زيبا است. سکوهاى رختکن با طاق ضربى پوشيده و در زير آن کفش کنهايى تعبيه گرديده است. سربنيه به وسيله راهرويى مکسر، يک هشتى به گرمخانه که آنهم داراى آهک‌بريهاى زيبايى است، متصل  مى‌شود.
 

بر روى تيغه کوههاى اطراف روستاى کردشت بطول صدها متر امتداد يافته و دهها برج ديده‌بانى، اصطبل، انبار، آذوقه و مهمات، اتاقهايى براى استراحت سربازان و افسران به ارتفاع چندين متر و عرض يک الى ۳ متر منطقه کردشت را محاصره و محافظت مى‌نموده است.

در بخش خداآفرين بر روى ارس در فاصله ۱۰۰ مترى از يکديگر دو پل زده شده است.
نخستين پل بطول تقريبى ۱۷۰ متر با ۱۵ چشمه که قدمت آن احتمالاً به دوره سلجوقى برسد. پل ديگر بطول ۱۲۰ متر و در ۱۰ چشمه بر روى رود ارس بر بستره صخره‌اى آن ايجاد گرديده است. شايان ذکر است که گروهى از محققين تاريخ اوليه اين پل را منصوب به دوره هخامنشى مى‌دانند که به اين جهت در منطقه‌اى استراتژيک چندان بعيد نمى‌نمايد. (طرح ضميمه)

اين مقبره که در روستاى قارلوجا در حاشيه ارس واقع گرديده برجى است هشت ضلعى و داراى گنبدى از سنگ و دخمه‌اى در زير مى‌باشد. اين برج متعلق به قرن هفتم ه.ق. است و احتمالاً بايد آرامگاه يکى از معارف آن دوران باشد. بلندى آن حدود ۵ متر و عرض هر ضلع آن ۷/۱ متر مى‌باشد.
 

از عرفاى معروف قرن هفتم ه.ق. در جنوب شهر اهر در انتهاى خيابان شيخ شهاب‌الدين واقع شده است. بناى بقعه در محوطه‌اى به وسعت ۱۵۰۰ متر مربع بنا شده و در ضلع شمالى داراى يک ايوان بزرگ دو مناره بلند، دو ايوان کوچک دو طبقه در طرفين مناره‌ها، مسجد بزرگ مى‌باشد. در سال ۱۳۷۴ بخشى از بقعه شيخ شهاب به موزه‌اى با عنوان موزه عرفان اختصاص يافت.

در گردنه گويجه بئل در ۲۴ کيلومترى اهر قرار دارد. اين بنا به طول ۳۰ و عرض ۲۱ متر از نوع کاروانسراهاى کوهستانى با مصالح سنگ نيم‌تراش در بدنه و گنبدها با آجر زده شده است.
 

در کنار رود ارس واقع شده و تا اهر ۲۲۵ کيلومتر فاصله دارد. غير از وجود آثار متعدد چون کتيبه‌هايى به خط ثلث از زمان شاه طهماسب صفوى و رد پاى گويش تاتى در روستاهاى اقمار اين آبادى، طبيعت زيبا و مصفاى اين روستا اهميت آن را دو چندان نموده و در عين حال بافت واحدهاى مسکونى آن در خور توجه است.